Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, η παραπληροφόρηση, η σκόπιμα παραπλανητική ή ψευδής πληροφορία, αποτελεί μία από τις πιο πιεστικές απειλές για τις δημοκρατικές κοινωνίες. Η Κύπρος δεν αποτελεί εξαίρεση. Από διχαστικά αφηγήματα γύρω από τη μετανάστευση μέχρι θεωρίες συνωμοσίας για την υγεία και γεωπολιτική χειραγώγηση, το νησί αντιμετωπίζει ένα αυξανόμενο κύμα ψευδών ειδήσεων και χειραγωγημένων περιεχομένων, που συχνά διαδίδονται ταχύτερα από την αλήθεια.
Η ευαλωτότητα της Κύπρου στην παραπληροφόρηση προέρχεται από έναν μοναδικό συνδυασμό κοινωνικών, πολιτικών και επικοινωνιακών παραγόντων. Ο γεωπολιτικός διαχωρισμός του νησιού ενισχύει τις «ηχώ-κάμερες» και τις προκαταλήψεις ταυτότητας, τις οποίες εκμεταλλεύεται η στοχευμένη προπαγάνδα ή τα πολωτικά αφηγήματα. Η περιορισμένη πολυφωνία στα μέσα ενημέρωσης συνεπάγεται ότι λίγα μέσα κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο, ενισχύοντας συχνά υπάρχουσες ιδεολογίες. Πολιτισμικές συνήθειες, όπως η αναπαραγωγή συγκινησιακού περιεχομένου χωρίς διασταύρωση ή η κριτική ανάγνωση τίτλων, επιταχύνουν τη διάδοση της παραπληροφόρησης. Παράλληλα, ενώ η χρήση ψηφιακών μέσων είναι ευρεία, τα επίπεδα ψηφιακής και δημοσιογραφικής παιδείας παραμένουν χαμηλά, ιδιαίτερα μεταξύ των ηλικιωμένων και στις αγροτικές περιοχές. Ταυτόχρονα, τα θεσμικά κενά επιμένουν: παρότι πρόσφατες νομοθετικές προτάσεις επιδιώκουν την ποινικοποίηση των «ψευδών ειδήσεων», οργανώσεις υπέρ της ελευθεροτυπίας προειδοποιούν πως μπορεί να οδηγήσουν σε φίμωση της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας αντί για ενίσχυση της διαφάνειας. Συνολικά, το πρόβλημα είναι πολυδιάστατο και το ίδιο πρέπει να είναι και οι λύσεις.
Η αυξανόμενη σοβαρότητα της κατάστασης τεκμηριώνεται από ποικίλες έρευνες και στατιστικά δεδομένα. Σύμφωνα με έρευνα του 2024 που δημοσιεύτηκε στο MDPI, το 78% των Κυπρίων ανησυχούν σοβαρά για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων στο διαδίκτυο, ενώ το 67% εκφράζει φόβο για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην παραγωγή παραπληροφόρησης. Παρά αυτήν την ανησυχία, η ανθεκτικότητα της χώρας παραμένει χαμηλή: μόλις το 17% διασταυρώνει τακτικά τις διαδικτυακές πληροφορίες, κατατάσσοντας την Κύπρο στις χώρες με τη χαμηλότερη παιδεία στα μέσα στην ΕΕ, σύμφωνα με τον Δείκτη Παιδείας στα ΜΜΕ του 2023, όπου η Κύπρος βρίσκεται στην 28η θέση μεταξύ 41 χωρών. Η Έκθεση Ψηφιακής Δεκαετίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2024 υπογραμμίζει την ψηφιακή τρωτότητα της χώρας, αποκαλύπτοντας ότι μόλις το 49,5% των Κυπρίων διαθέτουν βασικές ψηφιακές δεξιότητες, κάτω από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο του 55,6%. Μια έρευνα της Statista επιβεβαιώνει αυτή την εικόνα, κατατάσσοντας την Κύπρο μεταξύ των κορυφαίων ευρωπαϊκών χωρών όπου οι πολίτες δηλώνουν ότι συναντούν παραπληροφόρηση «συχνά» ή «πολύ συχνά». Τα ευρήματα αυτά αποκαλύπτουν τόσο την έκταση του προβλήματος όσο και την επιτακτική ανάγκη για συντονισμένες εθνικές προσπάθειες στην ψηφιακή εκπαίδευση, την κριτική σκέψη και την υπεύθυνη πληροφόρηση.
Παραπληροφόρηση στην πράξη: Τοπικά παραδείγματα
Η παραπληροφόρηση στην Κύπρο εμφανίζεται με πολλές μορφές, συχνά συνδυάζοντας συναισθηματική φόρτιση με διαστρεβλωμένο ή εντελώς ψευδές περιεχόμενο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μια ψευδής ανάρτηση στο Facebook που ισχυριζόταν ότι μετανάστες επιτέθηκαν με μαχαίρι σε γυναίκα στη Λευκωσία — ισχυρισμός που διαψεύστηκε μέσα από διαδικτυακές συζητήσεις και χρησιμοποιήθηκε ως μελέτη περίπτωσης στο εργαστήριο του προγράμματος MEDMAS που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία στις 17/05/2025. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, διάφορες θεωρίες συνωμοσίας επίσης βρήκαν έδαφος, όπως ένα βίντεο που ισχυριζόταν ότι το χέρι των εμβολιασμένων αποκτούσε μαγνητικές ιδιότητες. Παρότι το περιεχόμενο αυτό διαψεύστηκε από ανεξάρτητα μέσα όπως τα Snopes, Reuters και PolitiFact, διαδόθηκε ευρέως σε κυπριακές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Εξίσου σοβαρά είναι τα οργανωμένα περιστατικά παραπληροφόρησης, όπως η αποκάλυψη από τους Financial Times ψευδών πρακτικών στρατολόγησης φοιτητών στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, όπου πράκτορες υπόσχονταν πλαστά πτυχία αναγνωρισμένα από την ΕΕ. Ακόμα και η διεθνής πολιτική δεν μένει ανέγγιχτη: το Κυπριακό Δίκτυο Διαδικτυακής Έρευνας (CIReN) πρόσφατα αποδόμησε μια ψευδή είδηση που ισχυριζόταν ότι ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντιμίρ Ζελένσκι αγόρασε καζίνο στα κατεχόμενα. Η ιστορία προήλθε από κατασκευασμένη ιστοσελίδα με ψεύτικο οπτικό υλικό. Τα παραδείγματα αυτά αποδεικνύουν πόσο εύκολα η παραπληροφόρηση εκμεταλλεύεται τον φόβο, τις προκαταλήψεις και την έλλειψη ενημέρωσης για να επηρεάσει την κοινή γνώμη.
Η παραπληροφόρηση στην Κύπρο ευδοκιμεί κυρίως σε πλατφόρμες όπως το Facebook, το TikTok, το YouTube και σε κλειστά δίκτυα ανταλλαγής μηνυμάτων, όπως το Viber και το WhatsApp, όπου ο έλεγχος των πηγών είναι ελάχιστος και οι «ηχώ-κάμερες» ενισχύονται. Τίτλοι τύπου clickbait, συγκινησιακές αφηγήσεις και παραποιημένες εικόνες αποτελούν ισχυρά εργαλεία για την προσέλκυση προσοχής και την παράκαμψη της κριτικής σκέψης. Ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο φαινόμενο είναι η τάση των χρηστών να διαμορφώνουν γνώμη ή να κοινοποιούν περιεχόμενο χωρίς να πατούν καν στον σύνδεσμο, βασιζόμενοι μόνο στον τίτλο ή την εικόνα.
Παρά τις προκλήσεις, η Κύπρος έχει αρχίσει να κάνει ουσιαστικά βήματα για την ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας απέναντι στην παραπληροφόρηση. Ένα σημαντικό ορόσημο ήταν η ίδρυση του Fact-Check Cyprus το 2023 από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, του πρώτου εθνικού κέντρου που επικεντρώνεται στην ανεξάρτητη επαλήθευση πληροφοριών, τη δημόσια εκπαίδευση και την έρευνα για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων. Σε τοπικό επίπεδο, καινοτόμες πρωτοβουλίες όπως το Media Masters (MEDMAS), υπό την υλοποίηση του Πολιτιστικού Ιδρύματος 1948, καθιστούν την παιδεία στα μέσα πιο προσβάσιμη και ελκυστική, μέσω διαδραστικού επιτραπέζιου παιχνιδιού αλλά και τη διοργάνωση εργαστηρίων και συνεδρίου. Παράλληλα, προγράμματα όπως το “Co-Creating Media Literate Youth” και το “Antibodies to MisInformation” προσφέρουν εκπαιδευτικά εργαλεία, προγράμματα σπουδών και δράσεις για τη νεολαία και τους εκπαιδευτικούς, με στόχο την ενδυνάμωση των δεξιοτήτων τους απέναντι στην παραπληροφόρηση. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δεσμευτεί να διαθέσει 5 εκατομμύρια ευρώ για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην παραπληροφόρηση στα κράτη μέλη, με την Κύπρο να συγκαταλέγεται στους επιλέξιμους αποδέκτες χρηματοδότησης. Όλες αυτές οι προσπάθειες σηματοδοτούν τη σταδιακή αναγνώριση ότι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης απαιτεί συνδυασμό θεσμικής επένδυσης και κοινοτικής συμμετοχής.
Σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο ψηφιακό περιβάλλον, η παραπληροφόρηση συνιστά σοβαρή απειλή για την εμπιστοσύνη, τον διάλογο και τη δημοκρατική συμμετοχή στην Κύπρο. Η καταπολέμησή της δεν αρκεί να βασίζεται μόνο στον εντοπισμό των ψευδών ειδήσεων· απαιτεί συλλογική δέσμευση στην κριτική σκέψη, την χωρίς αποκλεισμούς εκπαίδευση και την ενδυνάμωση των πολιτών. Επενδύοντας σήμερα στην παιδεία στα μέσα, θέτουμε τα θεμέλια για μια πιο ενημερωμένη, ανθεκτική και ενωμένη κοινωνία αύριο.
📎 Χρήσιμοι σύνδεσμοι και αναφορές:
Statista – Frequency of Fake News in Europe
Giomelakis, D., Constandinides, C., Noti, M. & Maniou, T. A. (2024). Investigating Online Mis- and Disinformation in Cyprus: Trends and Challenges. Journalism and Media, 5(4), 1590-1606. https://www.mdpi.com/2673-5172/5/4/99